Çocuğa Hayır Demeyi Nasıl Öğretirim? Yaşa Göre Cümleler ve Rol Oyunları

Kısa cevap

Çocuğa hayır demeyi öğretmek için önce evde onun hayırını duy ve ciddiye al. Yaşına uygun kısa bir cümle ver, bunu rol oyunlarıyla prova et ve hayır dedikten sonra güvendiği bir yetişkine anlatmanın planın parçası olduğunu öğret. Hayırını duymak her hayıra uymak demek değildir. Güvenlik ve sağlık kuralları pazarlık konusu olmaz.

Çocuğuna hayır demeyi öğretmek, ona bir cümle ezberletmek değildir. Hayır bir beceridir ve her beceri gibi güvenli bir yerde, defalarca, düşük riskle denenerek öğrenilir. O güvenli yer evdir. Çocuk hayırını önce sana söyler, sen onu duyarsın, ciddiye alırsın ve sakin kalırsın. Bazen kabul edersin, bazen etmezsin, ama her seferinde hayırının bir ağırlığı olduğunu gösterirsin. Okul bahçesinde, arkadaş evinde ya da bir grup içinde "hayır" diyebilen çocuk, bunu ilk kez orada değil, mutfak masasında denemiş çocuktur.

Bu sayfada sana çocuğunun yaşına göre kurabileceği somut cümleleri, evde oynayabileceğiniz kısa rol oyunlarını, akran baskısında ve "arkadaşım bana kızar" korkusunda ne söyleyeceğini anlatacağım. Bir de çoğu ebeveynin içini kemiren soruya cevap vereceğim. Hayır diyen çocuk saygısız mı olur? Olmaz, eğer hayır ile kabalık arasındaki farkı birlikte çalışırsanız.

Ben bir Savunma Sanatları Antrenörüyüm ve sınır koymaya hep aynı yerden bakıyorum. Sınır, karşındakini değiştirme çabası değil, kendi tutumunu açıkça söylemektir. Yetişkinler için anlattığım bu çerçeveyi burada çocuğa uyarlıyorum.

Çocuğa hayır demeyi nasıl öğretirsin?

Kısa cevap şu dört adımda saklı. Çocuğun hayırını duy, ona söyleyeceği kısa cümleyi ver, bu cümleyi evde oyunla prova et ve hayır dedikten sonra bir yetişkine anlatmanın zayıflık değil, planın parçası olduğunu öğret.

Yetişkinler için yazdığım sınır koymak nasıl olur yazısında sınır koymanın özünü dört harekette topluyorum. Fark etmek, söylemek, tekrarlamak, uygulamak. Çocukta bu adımlar aynı kalır, sadece dili ve sahnesi değişir.

Fark etmek çocukta bir duyguyu adlandırmaktır. "Bu oyun hoşuma gitmiyor", "Bu beni rahatsız etti" diyebilmek ilk adımdır.
Söylemek kısa ve gerekçesiz bir cümledir. "Hayır, istemiyorum." Uzun açıklama, pazarlığa kapı açar.
Tekrarlamak ısrar geldiğinde aynı cümlede kalmaktır. Yeni bahane üretmeye gerek yoktur.
Uygulamak çocukta çoğu zaman oradan uzaklaşmak ve bir büyüğe söylemektir.

Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) ebeveyn sitesi HealthyChildren.org, zorbalık karşısında çocuklara "dur, uzaklaş, anlat" (stop, walk, talk) yaklaşımını önerir. Kararlı bir sesle durmasını söyle, sakin ve kendinden emin biçimde uzaklaş, sana yardım edebilecek güvendiğin bir yetişkine anlat. Aynı kaynak bu tepkinin ebeveynle "doğal gelene kadar" prova edilmesini tavsiye eder. Yani hayır, konuşarak değil, çalışarak öğrenilir.

Hayırın evde öğrenilmesi neden bu kadar önemli?

Çocuk hayır demeyi en çok, hayırının nasıl karşılandığını izleyerek öğrenir. Her hayır demesinde azar işitiyor, alay ediliyor ya da hiç duyulmuyorsa, şunu çıkarır. "Hayır demek tehlikeli, uyum sağlamak daha güvenli." Bu öğrenme sessizce yerleşir ve yıllar sonra bir yetişkinin hayır diyememesine dönüşebilir. Yetişkinlikteki bu tabloyu neden hayır diyemiyorsun yazısında, bir karakter kusuru olarak değil, sinir sisteminin öğrendiği bir refleks olarak anlattım.

Burada kimseyi suçlamıyorum. Yorgun bir akşamda "hayır" cevabına sabır gösterememek insanidir. Önemli olan genel eğilimdir. Çocuğun hayırını çoğu zaman duyuyor, ciddiye alıyor ve sakin cevap veriyorsan, o zaten öğreniyor.

Duymak, her hayıra uymak demek değildir. Bu ayrım bütün işin anahtarıdır.

Her hayıra uymak zorunda mısın?

Hayır. Çocuğunun hayırına saygı göstermek ile her hayırına boyun eğmek aynı şey değildir. Ben evdeki konuları üç kutuya ayırmanı öneriyorum.

Çocuğun kararı olan konular. Hangi tişörtü giyeceği, hangi oyuncakla oynayacağı, arkadaşına oyuncağını şu an vermek isteyip istemediği. Burada hayırı geçerlidir.
Birlikte konuşulabilecek konular. Parka şimdi mi yarım saat sonra mı gidileceği, ödevin yemekten önce mi sonra mı yapılacağı. Burada hayır bir müzakerenin başlangıcıdır.
Pazarlık konusu olmayan konular. Arabada koltuk ve kemer, yolun karşısına el ele geçmek, doktor kontrolü, ilaç, diş fırçalama, uyku düzeni. Burada çocuğun hayırını duyarsın, duygusunu kabul edersin, ama kural değişmez.

HealthyChildren.org, iki yaş için şunu söyler. Çocuğun keşfetmesine ve merakını kullanmasına izin veren makul sınırları tutarlı biçimde koy, ama tehlikeli ya da başkasına zarar veren davranışta çizgiyi çek. Üçüncü kutu tam olarak budur.

Üçüncü kutuda bile hayır duyulur. "Kemer takmak istemediğini anlıyorum, sıkıyor. Yine de kemersiz yola çıkmıyoruz." Çocuk böylece iki şeyi birden öğrenir. Duygusu önemlidir ve bazı kurallar onu korumak içindir.

UNICEF'in ebeveynlik sayfasında Oxford Üniversitesi'nden Prof. Lucie Cluver, büyük çocukları ev kurallarının bir kısmını belirlemeye davet etmeyi önerir. Birlikte oturup evin yapılır ve yapılmazlarında anlaşmaya çalışmak, çocuğun ikinci kutuda hayırını nasıl kullanacağını öğrendiği yerdir.

Yaşa göre hangi cümleleri öğretebilirsin?

Kesin bir yaş tablosu yok, çocuktan çocuğa gelişim değişir. Aşağıdaki cümleleri çocuğunun bugünkü diline göre uyarla.

Okul öncesi (yaklaşık 3 ile 6 yaş)

Bu yaşta hayır kısa, bedenle ve sesle desteklenir. Elini kaldırıp "Dur!" demek, cümleden daha kolay gelir.

"Hayır, istemiyorum."
"Dur, canımı acıtıyorsun."
"Bu benim, şu an vermiyorum."
"Böyle oynamayı sevmiyorum."

İstemediği sarılmaya ya da öpücüğe zorlanmayan çocuk, bedeninin kendisine ait olduğunu öğrenir. Yerine el sallamak ya da çak yapmak gibi bir seçenek sunmak yeter.

İlkokul (yaklaşık 6 ile 10 yaş)

Bu yaşta çocuk hayırına küçük bir öneri ekleyebilir. Böylece hem sınırını korur hem arkadaşlığı sürdürür.

"Hayır, bunu yapmak istemiyorum. Top oynayalım mı?"
"Hoşuma gitmiyor, lütfen bırak."
"Annem izin vermiyor." (Ebeveyni gerekçe olarak kullanmak bu yaşta çok işe yarar.)
"Yeter. Bu oyunda yokum."

Akran zorbalığı söz konusu olduğunda HealthyChildren.org'un önerdiği cümleler de bu yaşa uygundur. "Konuşurum ama kavga etmem." "Durmazsan yardım istemekten çekinmem." Bunlar saldırgan değil, kararlı cümlelerdir.

Ergenlik öncesi (yaklaşık 10 ile 13 yaş)

Bu dönemde arkadaş grubunun sözü ağırlaşır. Çocuk artık sadece "hayır" demek istemez, havalı görünmek ister. Ona kısa, rahat, açıklama gerektirmeyen cevaplar ver. ABD'nin madde kullanımı ve ruh sağlığı kurumu SAMHSA'nın "Talk. They Hear You." kampanyasına ait ebeveyn rehberi (PEP23-03-01-006) bu tip örnekler verir.

"Yok, sağ ol."
"Ben iyiyim böyle."
"Bana göre değil."
"Ailem duyarsa başım belaya girer."

KidsHealth da benzer bir yol önerir. Uzun açıklama gerektirmeyen, gündelik bir hayır cevabı hazırlamak. Bu yaşta hayırın arkasında bir değer olması da işe yarar. "Yarın maçım var, erken yatıyorum" gibi.

Evde hangi rol oyunlarını oynayabilirsin?

Prova ettiği bir cümleyi gerçek hayatta söylemek çocuğa çok daha kolay gelir. Akran zorbalığına karşı çocuğu güçlendirmek yazımın "Sınır koymayı öğretmek" bölümünde de bunu anlatıyorum. Evde bu cümleleri oyun havasında birlikte çalışmak, "Biri sana böyle derse ne dersin?" diye sorup cevapları beraber üretmek işe yarıyor.

Birkaç kısa senaryo öneriyorum. Her biri beş dakikayı geçmesin, rolleri değişin, gülmeye izin verin.

Oyuncak senaryosu (okul öncesi). Sen oyuncağını izinsiz alan arkadaşı oynarsın. Çocuk elini kaldırıp "Dur, bu benim" der. Sonra rol değişir.
Bozuk plak (ilkokul). Sen ısrarcı arkadaşı oynarsın ve beş farklı bahane üretirsin. Çocuk her seferinde aynı cümleyi sakin bir sesle tekrarlar. "Hayır, istemiyorum." Amaç tartışmayı kazanmak değil, cümlede kalmaktır.
Uzaklaşma (ilkokul). Sen kızdıran çocuğu oynarsın. Çocuk "Yeter" der, gözünü kaçırmadan döner ve yürür. HealthyChildren.org da saldırgana gözünün içine bakmayı, sabit durmayı, sonra sakince yürüyüp gitmeyi önerir.
Grup baskısı (ergenlik öncesi). Sen ve bir başka aile üyesi "hadi, herkes yapıyor" diyen iki arkadaşı oynarsınız. Çocuk kısa bir hayır ve bir alternatif öneri dener. "Ben yokum. Kim bisiklete geliyor?"
Anlatma provası. Her senaryonun sonunda çocuk sana olanı anlatır, sen sadece dinler ve teşekkür edersin. Bu, en çok atlanan ama en önemli parçadır.

Duygusal tonu iyi seç. Bu oyunlar korkutmak için değil, çocuğun elinde hazır bir cümle olsun diye oynanır.

"Arkadaşım bana kızar" korkusuyla nasıl baş edilir?

Çocukların hayır dememesinin en yaygın nedeni, arkadaşını kaybetme korkusudur. Bu korkuyu küçümseme. Çocuk için bir arkadaşın küsmesi gerçekten büyük bir olaydır. Onun yerine şu üç fikri yavaş yavaş anlat.

Hayır, kişiye değil davranışa söylenir. "Seni sevmiyorum" değil, "Bunu yapmak istemiyorum" demek. HealthyChildren.org da ergenlere ret cümlesi öğretirken, teklif eden kişiyi yargılamadan "Yok, sağ ol" demeyi önerir.
Bir arkadaşın kızması, hayırın yanlış olduğunu göstermez. Yetişkinlere anlattığım şey burada da geçerli. İtiraz gelmesi, sınırın işlediğini gösterir. Çoğu küslük de birkaç gün içinde geçer.
Yalnız değilsin. Amerikan Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Akademisi (AACAP), aynı zamanda hayır demeye istekli en az bir arkadaşa sahip olmanın baskıya karşı işe yaradığını söyler. KidsHealth da tek bir destekçinin bile direnmeyi kolaylaştırdığını yazar. Çocuğuna "Senin gibi düşünen bir arkadaşın kim?" diye sorabilirsin.

Bir de kaçış yolu hazırla. AACAP, ebeveynlere "Seni gelip alırım, soru sormam" gibi bir güvenlik planı kurmayı önerir. KidsHealth da ebeveynle önceden anlaşılmış bir şifre cümle kullanmayı anlatır. Kendi şifrenizi siz seçersiniz. Örneğin çocuk telefonda "Kulağım ağrıyor" derse, bunun "Beni buradan al" anlamına geldiğini ikiniz bilirsiniz. Böylece çocuk arkadaşlarının önünde mahcup olmadan oradan çıkabilir.

Yetişkine hayır demek saygısızlık mı?

Değil, ama nasıl söylendiği önemlidir. İddialı iletişim (assertiveness) bu farkı iyi açıklar. KidsHealth bunu, kendin için dürüst ve saygılı biçimde konuşabilme becerisi olarak tanımlar. Aynı kaynak üç tarz ayırır.

Edilgen tarz. Tercihini söylemez, kararı başkasına bırakır, sonra söylemediği için pişman olur.
Saldırgan tarz. Yüksek sesle konuşur, sözü sık sık keser, itiraz ederken alay eder ya da küçümser.
Kararlı tarz. Fikrini dürüstçe söyler, karşısındakini küçümsemez, farklı görüşleri dinler ve anlaşmazlıkta bile saygıyı korur.

Çocuğuna bu farkı somut örneklerle göster. Teyzesine "Hayır, şimdi sarılmak istemiyorum, el sallayabilirim" demek kararlıdır. "Sana ne, git başımdan" demek kabalıktır. İkisi de hayırdır, ama biri ilişkiyi korur.

Bunu öğretirken sen de model ol. KidsHealth'in edilgen iletişim için önerdiği "ben" cümleleri çocuk için de iyi bir kalıptır. "Ben şimdi oynamak istemiyorum." "Ben bunu sevmiyorum." Sen de çocuğuna hayır derken aynı dili kullanırsan, tonun da kelimeler kadar öğretici olur.

Bir uyarı. Öğretmene, antrenöre ya da bir aile büyüğüne kararlı bir hayır diyebilen çocuk, aynı zamanda ne zaman güvendiği bir yetişkine danışacağını da bilmelidir. Hayır demek ile yetişkinlerden kopmak aynı şey değildir.

Hayır dedikten sonra ne yapmalı?

Hayır çoğu zaman yeterlidir. Ama bazen karşıdaki durmaz. Burada çocuğa basit bir derece okuma öğretmek işe yarar. Ben buna tehdit termometresi diyorum. Bir tehdidi tek blok olarak değil, Düşük, Orta ve Yüksek derecelerle okuma becerisi.

Çocuk diline çevirince şöyle olur.

Düşük. Biri bir kez istemediğin bir şey yaptı ya da istedi. Net bir hayır de.
Orta. Hayır dedin, ama aynı şey tekrar ediyor. Uzaklaş, başka bir yere geç ve bir büyüğe söyle.
Yüksek. Biri canını yakıyor ya da yakmak üzere. Oradan hemen uzaklaş ve hemen yardım iste.

Yardım istemek bu planın son halkası değil, ortasıdır. AACAP çocuklara, baskıyla ilgili sorun yaşadıklarında ebeveyn, öğretmen ya da okul danışmanı gibi güvendikleri bir yetişkinle konuşmalarını önerir. KidsHealth da durum gerçekten tehlikeli hissettirdiğinde bir yetişkini işe katmaktan çekinmemeyi söyler.

Çocuğuna bunu açıkça söyle. "Bana anlatman ispiyonculuk değil. Bana anlatman, planı tamamlaman." Ve anlattığında önce teşekkür et, sonra soru sor. İlk tepkin "Neden karışıyorsun ki?" olursa, bir sonraki sefer anlatmayabilir.

Fiziksel savunma bu sıralamada en son adımdır ve ayrı bir konudur. Bu konuyu, hangi yaşta neyin uygun olduğunu çocuğa öz savunma hangi yaşta yazısında ele alıyorum.

Şimdi ne yapmalısın?

Bu hafta küçük başla.

Üç kutuyu belirle. Evde çocuğun kararı olan, konuşulabilen ve pazarlığa kapalı konuları kendi aklında netleştir. Büyük çocukla bunu birlikte yapın.
Tek bir cümle seç. Çocuğunun yaşına uygun bir hayır cümlesi belirleyin. Okul öncesi için "Dur, istemiyorum", ilkokul için "Hayır, hoşuma gitmiyor", ergenlik öncesi için "Bana göre değil" gibi.
Haftada iki kez beş dakikalık rol oyunu oyna. Yukarıdaki senaryolardan birini seç, rolleri değiş.
Bir şifre cümle belirleyin. Çocuğun seni arayıp gizlice "Beni al" diyebileceği bir cümle.
Hayırını duyduğunu göster. Bu hafta çocuğun sana hayır dediğinde, kabul etmesen bile önce "Duydum, istemiyorsun" de.

Sınır koyma üzerine diğer yazılar için psikolojik manipülasyon rehberine göz atabilirsin.

Kapanış

Çocuğuna hayır demeyi öğretmek, ona sana karşı gelmeyi öğretmek değildir. Ona sesinin bir ağırlığı olduğunu, bu sesin saygıyla kullanılabileceğini ve sesini kullandıktan sonra yalnız kalmayacağını öğretirsin. Evde duyulan hayır, dışarıda söylenebilen hayırdır.

Kaynaklar

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğa hayır demeyi kaç yaşında öğretmeye başlamalıyım?

Belirli bir başlangıç yaşı yok, çünkü çocuk hayırı konuşmaya başladığı andan itibaren kullanır. Okul öncesi dönemde "Dur, istemiyorum" gibi kısa, bedenle desteklenen cümlelerle başlayabilirsin. İlkokulda hayıra bir öneri eklemeyi, ergenlik öncesinde ise açıklama gerektirmeyen rahat cevapları çalışırsınız. Önemli olan yaş değil, çocuğun hayırının evde düzenli olarak duyulması ve kısa rol oyunlarıyla prova edilmesidir.

Hayır demeyi öğrenen çocuk bana da sürekli hayır demez mi?

Evet, der, ve bu öğrenmenin parçasıdır. Hayırını duymak her hayırına uymak demek değildir. Evdeki konuları üç kutuya ayırabilirsin. Çocuğun kararı olanlar, birlikte konuşulabilenler ve güvenlik ile sağlık gibi pazarlığa kapalı olanlar. Üçüncü kutuda çocuğun duygusunu kabul eder, ama kuralı değiştirmezsin. "İstemediğini anlıyorum, yine de kemersiz yola çıkmıyoruz" bu dengenin cümlesidir.

Akran baskısında çocuğum ne söyleyebilir?

Kısa, rahat ve açıklama istemeyen cevaplar en iyi işi görür. "Yok, sağ ol", "Bana göre değil", "Ailem duyarsa başım belaya girer" gibi. Hayırın yanına bir alternatif eklemek de işe yarar, örneğin "Ben yokum, kim bisiklete geliyor?" Ayrıca onunla önceden bir şifre cümle belirleyin. Çocuk telefonda bu cümleyi söylediğinde onu oradan alacağını bilmesi, arkadaşlarının önünde mahcup olmadan çıkmasını sağlar.

Yetişkine hayır demek saygısızlık sayılır mı?

Nasıl söylendiğine bağlıdır. Kararlı bir hayır, dürüst ve saygılı bir dille söylenir. "Şimdi sarılmak istemiyorum, el sallayabilirim" demek kararlıdır. "Sana ne, git başımdan" demek ise kabalıktır. İkisi de hayırdır, ama biri ilişkiyi korur. Çocuğuna bu farkı örneklerle göster ve kendin de ona hayır derken aynı sakin tonu kullan. Kararlı olmak, yetişkinlerden kopmak anlamına gelmez.

Çocuğum hayır dediği halde karşısındaki durmazsa ne yapmalı?

Hayır bir kez söylenip işe yaramadıysa çocuk ikinci adıma geçer. Oradan uzaklaşır, başka bir yere geçer ve güvendiği bir yetişkine anlatır. Biri canını yakıyor ya da yakmak üzereyse hemen uzaklaşıp hemen yardım ister. Çocuğuna anlatmanın ispiyonculuk değil, planın tamamlanması olduğunu söyle. Sana anlattığında önce teşekkür et, sonra soru sor ki bir sonraki sefer de anlatsın.

Paylaş

Yazar