Orman Yangınında Ne Yapmalı? İhbardan Tahliyeye Adım Adım Plan

Kısa cevap

Orman yangınını görünce hemen 112'yi ara. Eski 177 orman yangın ihbar hattı artık 112 içinde. Önce yeri, sonra ne gördüğünü ve tehlikedeki kişileri söyle. Yangın yaklaşırken pencereleri kapat, gazı kapat, çantanı kapıya koy. Yetkililer tahliye dediğinde tereddüt etmeden çık. Yolun kapalıysa 112'ye yerini bildir ve birden fazla çıkışı olan bir odada bekle.

Orman yangınında ilk iş 112'yi aramak, ikinci iş yetkililer tahliye dediği anda beklemeden yola çıkmaktır. Eskiden orman yangınları için ayrı bir 177 hattı vardı. Bugün bu numara 112 Acil Çağrı Merkezi'nin içinde, yani dumanı nerede görürsen gör tek numaran 112. Gerisi, yangın sana ulaşmadan önce verdiğin kararlara bağlı. Evde neyi kapatacağın, hangi yoldan çıkacağın, yol kapanırsa nerede bekleyeceğin.

Antalya'da yaşıyorsan bu soru teorik değil. 28 Temmuz 2021'de Manavgat'ta başlayan orman yangınının ilk gününde AFAD, yangından etkilenebilecek alanlardaki evlerin tahliye edildiğini ve tedbir amacıyla 2 KYK yurdu ile 4 MEB pansiyonunda toplam 1.300 kişilik barınma kapasitesi hazırlandığını duyurdu. Ormanla iç içe yaşayan bir şehirde tahliye, herkesin bir gün karşılaşabileceği bir durum. Bu yazıyı korkutmak için değil, o gün geldiğinde donup kalmaman için yazıyorum. Kriz anında beyin yeni plan yapmakta zorlanır. Önceden verilmiş bir karar ise uygulanır.

Aşağıda adım adım şunları bulacaksın. Yangını görünce ihbar ve ihbarda ne söyleyeceğin, yangın yaklaşırken evde hazırlık, tahliye kararı, tahliye yolu kapanırsa evde ne yapacağın, araçta ve açık alanda yakalanırsan ne yapacağın, dumanlı havada korunma, eve dönüş ve önleme. Ev içinde çıkan yangın için ayrı bir yazım var, yangın anında ne yapmalı rehberinde onu adım adım anlattım.

Orman yangınında neresi aranır, 177 hâlâ çalışıyor mu?

Orman yangınını 112'ye bildirirsin. İçişleri Bakanlığı'nın 112 Acil Çağrı Merkezleri sayfasına göre polis (155), jandarma (156), sahil güvenlik (158), itfaiye (110), sağlık (112), AFAD (122) ve orman yangın ihbar hattı (177) tek numara olan 112 altında toplandı. Proje 2005 ile 2020 arasında 81 ilde devreye alındı. Orman Genel Müdürlüğü'nün (OGM) kendi bilgilendirme çalışmalarında da orman yangını ihbarı için "Alo 112" yazıyor. 177'yi çevirsen de çağrı 112'ye düşer. Ama aklında tek numara tutmak, panikte işini kolaylaştırır.

Çok küçük görünen bir duman da ihbar edilir. "Başkası mutlaka aramıştır" diye düşünüp beklemek yerine sen ara.

İçişleri Bakanlığı'nın HAYAT 112 Acil mobil uygulaması bulunduğun yeri otomatik tespit edip 112 sistemine gönderebiliyor, fotoğraf ve kısa video eklemeye de izin veriyor. Ormanlık bir yolda adres söylemek zordur. Uygulamayı yangın mevsimi gelmeden indirip e-Devlet ile girişini yapmak, o gün sana dakikalar kazandırır.

112'yi aradığında ne söylemelisin?

112 Acil Çağrı Merkezi'nin kendi rehberi, görüşme sırasında sakin kalmanı ve şu üç bilgiyi net vermeni ister. Vakanın yeri, vakanın türü ve tehlikedeki kişi sayısı. Orman yangını için bunu şöyle uygularsın.

Önce yeri söyle. İl, ilçe, mahalle, köy, yol adı ya da bilinen bir nokta (bir tesis, bir kavşak, bir tepe). Yangının olduğu yerden aramıyorsan bunu belirt. "Ben Konyaaltı sahilindeyim, dumanı karşı yamaçta görüyorum" gibi.
Ne gördüğünü söyle. Orman yangını olduğunu, dumanın mı yoksa alevin mi göründüğünü, yaklaşık hangi yöne gittiğini.
Tehlikedeki insanları söyle. Yakınında ev, site, kamp alanı ya da mahsur kalmış biri var mı.
Telefonu kapatma. Rehber açıkça uyarıyor. Her yeni aramada bekleme sırasının sonundan başlarsın. Çağrı alıcı kapatabileceğini söyleyene kadar hatta kal.
Hattı meşgul etme. İhbardan sonra telefonunu açık ve şarjlı tut. Durum kötüleşirse yeniden ara.

Orman yangını yaklaşırken evde ne yapılır?

Yangın haberi geldi, duman görünüyor ama henüz tahliye talimatı yok. Bu aralık altın değerinde. Amerika'da CAL FIRE'ın "Ready, Set, Go" rehberi bu aşamayı "Set" yani hazır ol diye adlandırır ve tahliye öncesi kontrol listesi verir. Türkiye'deki evlere uyarladığımda liste şöyle.

Evin içinde

Tüm pencere ve kapıları kapat, ama kilitleme. CAL FIRE rehberi kapıların kapalı ama kilitsiz bırakılmasını öneriyor.
Perde ve stor gibi yanıcı pencere örtülerini indir, kolay tutuşan eşyaları pencerelerden uzaklaştırıp odanın ortasına al.
Doğalgazı sayaçtan kapat. Evde tüp kullanıyorsan tüpün vanasını kapat.
Acil durum çantanı kapının yanına koy. Çantada ne olacağını deprem çantasında neler olmalı yazısında ayrıntılı anlattım. Aynı çanta orman yangınında da işini görür. Kimlik, ilaç, şarj aleti ve powerbank'i eksik etme.

Evin dışında

Bahçedeki yanıcı eşyaları (minder, plastik mobilya, odun, çöp) evin yanından uzaklaştır.
Bahçe hortumunu musluğa bağlı ve ulaşılabilir bırak, kovaları suyla doldur. Bu, ekiplerin işine yarar.
Aracını çıkış yönüne bakacak şekilde park et. Böylece çıkarken manevra yapmakla vakit kaybetmezsin.
Işıkları açık bırak. CAL FIRE'a göre bu, itfaiyenin evini dumanın içinde görmesine yardım eder.

Hayvanlar ve insanlar

Evcil hayvanlarını bul, taşıma kafesini ya da tasmasını hazır tut. Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı'nın orman yangını belgesi, çiftlik hayvanları ve evcil hayvanlar için yerel yöneticilerle bir tahliye planı yapılmasını öneriyor.
Komşunda yaşlı, engelli ya da yalnız yaşayan biri varsa ona haber ver.
Ailenle buluşma noktasını ve kimin kimi alacağını şimdi konuş.

Hortumla çatıyı ıslatmak ya da yangınla mücadeleye katılmak için ekiplerden önce öne çıkma. Hacettepe belgesi özellikle 18 yaşın altındaki çocukların gerekçe ne olursa olsun söndürme çalışmalarına katılmaması gerektiğini vurguluyor.

Tahliye kararı ne zaman verilir, ne zaman çıkmalısın?

Türkiye'de kural basit. Yetkililer tahliye dediğinde tereddüt etmeden çıkarsın. Hacettepe belgesinin AFAD ve OGM gibi kaynaklara dayanan önerisi de tam bu cümle. Jandarma, polis, AFAD ya da orman ekipleri anons yaptığında "biraz daha bakalım" demenin bedeli ağırdır. Çünkü yollar dumandan ve trafikten kapanabilir.

CAL FIRE'ın rehberi de aynı yerde duruyor. Yetkililer tahliyeyi önerdiği anda çık, ki yangına, dumana ya da yol tıkanıklığına yakalanma. Avustralya'nın Victoria eyaletindeki itfaiye teşkilatı CFA ise daha da net yazıyor. Erken çıkmak her zaman en güvenli seçenektir ve "bekleyip görelim" yaklaşımı tehlikelidir.

Burada bir farkı açıkça belirtmem gerekiyor. Avustralya rehberleri, önceden çok iyi hazırlanmış evler için "kalıp evi savunmak" diye bir seçenekten de söz eder. Türkiye'de AFAD ve OGM'nin çizgisi bu değil. Türkiye'de esas olan yetkililerin tahliye talimatına uymaktır. Yabancı bir videoda gördüğün "evini savun" tavsiyesini burada uygulama.

Tahliye sırasında şunlara dikkat et.

Yetkililerin gösterdiği güzergâhı kullan. Kestirme diye ormanın içinden geçen yola girme.
Uzun kollu, pamuklu ya da yünlü kıyafet, kapalı ve sağlam ayakkabı giy.
Eşyan için geri dönme.
Komşularına haber ver, aracında yer varsa araç sahibi olmayanları al.

Tahliye anında donup kalmamak için ne yapabilirsin?

Duman evin üstüne çökerken pek çok insan yerinde kalakalır. Kimse bunu tembellikten yapmaz. Ani tehdit karşısında donma, sinir sisteminin eski bir tepkisidir. Ne olduğunu ve nasıl kırıldığını donma tepkisi nedir, nasıl çıkılır yazısında anlattım.

Donmayı kırmak için kullandığım araç K.A.L.K. Protokolü. Ani tehdit anında donmayı engelleyen dört adımlı bir refleks döngüsü. Kabul Et, Algıla, Lehine Çevir, Kalk. Bu protokolü yakında çıkacak kitabım Muhafız içinde de ayrıntılı işliyorum. Orman yangınında şöyle işler.

Kabul Et. "Bu gerçek, yangın bize geliyor" dersin. "Belki buraya kadar gelmez" düşüncesine takılmazsın.
Algıla. Dumanın hangi yönden geldiğine, rüzgârın nereye estiğine, anonslara, yolun durumuna bakarsın.
Lehine Çevir. Önceden konuştuğun güzergâhı, hazır çantanı, çıkış yönüne park ettiğin aracı kullanırsın.
Kalk. Önceden kararlaştırdığın hareketi düşünmeden yaparsın. Çantayı al, hayvanları al, çık.

Son adımın düşünmeden yapılabilmesi için kararın bugünden verilmiş olması gerekir. Bu yazıyı okuduktan sonra yapacağın en değerli şey, ailenle on dakika oturup "yangın gelirse kim neyi alır, hangi yoldan çıkarız, nerede buluşuruz" konuşmasını yapmak.

Tahliye yolu kapalıysa ve evde mahsur kalırsan ne yapmalısın?

Bu, kimsenin yaşamak istemediği ama planı olması gereken durumdur. CFA'nın evde sığınma rehberi ve CAL FIRE'ın mahsur kalma önerileri birbirini tamamlıyor.

112'yi ara ve tam yerini bildir. CAL FIRE da mahsur kalınca acil hattı aramayı öneriyor. Ekiplerin seni nerede arayacağını bilmesi gerekir.
Lavaboları ve küveti soğuk suyla doldur. Şebeke kesilebilir. Kovaları da doldur.
Kapalı kıyafet giy. Uzun kollu gömlek, uzun pantolon, yün ya da pamuk. CFA yün ya da pamuk kumaş öneriyor. Sağlam bot ya da ayakkabı giy, bol su iç.
Birden fazla çıkışı olan bir odaya geç. Tüm kapıları kapat. Kapı altlarındaki boşlukları ıslak havluyla tıka ki duman içeri girmesin.
Yangının nerede olduğunu pencereden izle. Evin bir bölümü tutuşursa yanan kısımdan uzaklaş, geçtiğin kapıları arkandan kapat ve dışarıya açılan bir odada kal.
Dışarı çıkmak için yangın cephesinin geçmesini bekle. CFA, ancak yangın geçtikten sonra çıkmayı ve zaten yanmış alana geçmeyi öneriyor. Yanmış alan, yeniden yanacak bir şey kalmadığı için daha güvenlidir.

CFA'nın altını çizdiği cümleyi tekrar edeyim. Son çare seçeneklerinin hiçbiri hayatta kalmayı garanti etmez. En güvenli seçenek her zaman erken çıkmaktır.

Araçtayken orman yangınına yakalanırsan ne yapmalısın?

Antalya'da yaz aylarında sahil ile yayla arasındaki orman yollarında araçla olmak çok olası. Avustralya'nın Yeni Güney Galler eyaletindeki itfaiye teşkilatı NSW RFS'nin yolcular için rehberi şu adımları veriyor. Bunlar, yola çıkmış ama yangına yakalanmış biri için son çare adımlarıdır. Türkiye'de esas olan yine erken çıkmak ve yetkililerin gösterdiği güzergâhı kullanmaktır.

Önünde duman görürsen ve dönebiliyorsan geri dön. Dumanın içine doğru sürme.
Dönemiyorsan aracı yoldan çıkar ve ağaçtan, çalılıktan, uzun otlardan uzak, açık bir alana park et. RFS aracın önünü yangına doğru çevirmeni öneriyor.
Camları ve havalandırma kapaklarını kapat.
Motoru kapat, farları ve dörtlüleri yak. Dumanın içinde görünür olursun.
Cam seviyesinin altına in. RFS yün bir battaniyeyle üstünü örtmeni, CAL FIRE ise aracın tabanına uzanmanı öneriyor. Amaç yangının yaydığı ışınım ısısından korunmak.
Su iç ve ağzını nemli bir bezle kapat.
Yangının sesi geçene kadar araçta kal, sonra dikkatlice in.

Bagajında bir yün battaniye ve birkaç şişe su bulundurmak, yangın mevsiminde küçük ama anlamlı bir hazırlıktır.

Açık alanda ya da yürüyüşte yakalanırsan ne yapmalısın?

Likya Yolu'nda yürüyüş, yayla dönüşü, ormanda piknik. Bu durumda da RFS ve CAL FIRE'ın önerileri örtüşüyor.

Panik yapma ve yangından koşarak kaçmaya çalışma. RFS'nin ilk uyarısı bu. Önünde duman görürsen geri dön.
Bitki örtüsü olmayan bir alan bul. Kayalık, çukur, set, dere yatağı, toprak yol, daha önce yanmış alan.
Yüksek yerlerden uzak dur. RFS özellikle yüksekteki alanlardan kaçınmayı söylüyor.
Alçal ve vücudunu ört. CAL FIRE yüzüstü yere uzanıp vücudunu örtmeni öneriyor. Açıkta deri bırakma.
Su iç, ağzını nemli bir bezle kapat ve fırsat bulduğun anda 112'yi ara. Telefonunda konumun açıksa ekiplerin seni bulması kolaylaşır.

Yürüyüşe çıkmadan önce rotanı birine söylemek ve telefonunun şarjını dolu tutmak, buradaki en basit önlemdir.

Dumanlı havada nasıl korunursun, hangi maske işe yarar?

Yangın senden kilometrelerce uzakta olsa bile duman evine ulaşabilir. Hacettepe belgesi, hava kirliliğinin etkili olduğu bölgelerde zorunlu kalınmadıkça içeride kalınmasını ve kirli havanın kapalı alana girmesinin önlenmesini öneriyor. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) de dış havaya kapatabileceğin bir oda seçmeni ve o odada mümkünse bir hava temizleyici ya da filtre kullanmanı tavsiye ediyor.

Maske konusunda dürüst olayım, çünkü yanlış maske sahte bir güven verir. ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA) şunu söylüyor. NIOSH onaylı N95 ya da P100 solunum maskeleri, yüze iyi oturduğunda duman parçacıklarına karşı koruma sağlar. EPA'ya göre N95, duman parçacıklarının yüzde 95'inden fazlasını tutar. Boya maskesi, toz maskesi ve cerrahi maske ise duman solumayı önlemez. Bandana ya da atkı gibi doğaçlama örtüler de korumaz. Maskenin kenarından kaçan hava korumayı ciddi biçimde azaltır. Hamileler ile kalp ya da akciğer hastalığı olanlar maske kullanmadan önce hekimlerine danışmalı. EPA'ya göre 2 yaş ve üstü çocuklar solunum maskesi takabilir, ama çok küçük çocuklara uygun boyda onaylı maske üretilmiyor.

Burada da bir farkı belirtmeliyim. AFAD'ın ev yangınları için önerisi, dumanlı ortamdan kaçarken ağzını ve burnunu ıslak bir bezle kapatıp eğilerek ilerlemen. Bu öneri, birkaç dakikalık kaçış içindir ve o anda yapılacak doğru şeydir. Ama ıslak bez, saatlerce süren dumanlı havada korunmanın yolu değildir. Dumanlı havada esas korunma içeride kalmak, pencereleri kapatmak ve gerekiyorsa uygun bir solunum maskesidir.

Ne zaman 112? Nefes darlığı, göğüs ağrısı, bilinç bulanıklığı, şiddetli öksürük ya da baş dönmesi gibi belirtiler varsa tanıyı ve tedaviyi sağlık ekipleri yapar. Bekleme, 112'yi ara.

Yangından sonra eve dönerken nelere dikkat etmelisin?

Yangın söndü diye tehlike bitmiş sayılmaz. Kızılhaç'ın ve EPA'nın dönüş rehberlerinden şunları çıkardım.

Yetkililer güvenli demeden eve dönme. Kızılhaç'ın ilk kuralı bu.
Sıcak küle, kömürleşmiş ağaçlara, için için yanan molozlara basma. Yer altında sıcak cepler olabilir. Külle dolu çukurların altında hâlâ köz bulunabilir.
Kopmuş ya da yere düşmüş elektrik tellerinden uzak dur.
Korunarak temizlik yap. EPA eldiven, uzun kollu gömlek, uzun pantolon, kalın tabanlı ayakkabı, gözlük ve N95 ya da P100 maske öneriyor. Külü kuru süpürme ve yaprak üfleyici kullanma. Önce suyla nemlendir, sonra süpür ve ıslak paspasla sil.
Isıya, dumana ya da kimyasala maruz kalan yiyeceği at. Şebeke suyunun içilebilir olup olmadığını belediyeye ya da yerel yetkililere sor.
Çocukları temizlik bitene kadar külden uzak tut. EPA, çocukların ancak alan temizlendikten sonra dönmesini öneriyor. Hamileler ve astım, kalp ya da akciğer rahatsızlığı olanlar da kül tozunu solumamalı.
Evcil hayvanlarını kontrol altında tut. Çitler hasar görmüş olabilir, patileri sıcak zeminde yanabilir.

Orman yangını nasıl önlenir?

OGM'nin 2024'teki "Orman Benim" duyurusuna göre orman yangınlarının yüzde 90'ı insan kaynaklı nedenlerle başlıyor. AFAD'ın 2022 genelgesi, Tarım ve Orman Bakanlığı ile yapılan değerlendirmeye dayanarak yangınların başlıca nedenleri arasında anız yakmayı, bağ ve bahçe temizliği için ateş yakmayı, çöp yakmayı, piknik ateşini, elektrik hatlarındaki arızaları, yıldırımı, kasıt ve ihmali sayıyor. Senin kontrolündeki kısım şunlar.

Orman içinde ve ormana yakın alanlarda ateş yakma.
Sigara izmaritini asla yere, araç camından dışarı ya da ormana atma.
Anız, tarla artığı ve bahçe çöpünü yakma.
Piknikte yalnızca izin verilen alanları kullan, çöpünü geri götür.
Ormanda en ufak bir duman görürsen 112'yi ara.

Şimdi ne yapmalısın?

Telefonuna HAYAT 112 Acil uygulamasını indir ve girişini şimdi yap.
Ailenle on dakika otur. İki tahliye güzergâhı, bir buluşma noktası, kim kimi ve hangi hayvanı alacak, bunları konuş.
Acil durum çantanı kapının yanında hazır tut.
Doğalgaz vanasının ve tüp vanasının yerini evdeki herkese göster.
Aracının bagajına yün battaniye ve su koy.
Yangın mevsiminde dumanlı günler için en az birkaç NIOSH onaylı N95 maske bulundur.

Kapanış

Orman yangınında hayatını koruyan şey çoğu zaman cesaret değil, erken çıkmaktır. 112'yi aramak, tahliye talimatına uymak ve yolun kapandığı ihtimale karşı bir yedek planın olması. Bu üç kararı bugün verirsen, o gün donmak yerine hareket edersin. Durumsal farkındalığın diğer boyutları için Durumsal Farkındalık sayfasına göz atabilirsin.

Kaynaklar

Sıkça Sorulan Sorular

Orman yangınında hangi numara aranır, 177 hâlâ geçerli mi?

Orman yangınını 112'ye bildirirsin. İçişleri Bakanlığı'na göre eski 177 orman yangın ihbar hattı, itfaiye (110), AFAD (122), polis ve jandarma numaralarıyla birlikte 112 Acil Çağrı Merkezi altında toplandı ve sistem 81 ilde çalışıyor. Orman Genel Müdürlüğü de ihbar için 112'yi gösteriyor. Aradığında önce yeri, sonra ne gördüğünü ve tehlikedeki kişileri söyle, çağrı alıcı izin verene kadar telefonu kapatma.

Orman yangını evime yaklaşırken ne yapmalıyım?

Tahliye talimatı gelmeden önceki dakikaları hazırlıkla geçir. Pencere ve kapıları kapat ama kilitleme, yanıcı perdeleri indir, yanıcı eşyaları pencerelerden uzaklaştır. Doğalgazı ve tüp vanasını kapat. Acil durum çantanı kapının yanına koy, evcil hayvanlarını hazırla, aracını çıkış yönüne park et. Bahçedeki yanıcı eşyaları evden uzaklaştır, hortumu bağlı bırak. Yetkililer tahliye dediğinde beklemeden çık.

Tahliye talimatı gelmeden evde kalıp evimi savunabilir miyim?

Türkiye'de esas olan yetkililerin tahliye talimatına tereddüt etmeden uymaktır. Avustralya rehberlerinde çok iyi hazırlanmış evler için evi savunma seçeneği anlatılır, ama Türkiye'deki AFAD ve OGM çizgisi bu değildir. Avustralya'nın CFA teşkilatı da erken çıkmanın her zaman en güvenli seçenek olduğunu yazar. Yangın söndürmeyi ekiplere bırak. 18 yaşın altındaki çocuklar söndürme çalışmalarına hiçbir gerekçeyle katılmamalı.

Araçtayken orman yangınına yakalanırsam ne yapmalıyım?

Önünde duman görürsen ve dönebiliyorsan geri dön. Dönemiyorsan aracı ağaç ve çalılardan uzak, açık bir alana park et. Camları ve havalandırmayı kapat, motoru kapat, farları ve dörtlüleri yak. Cam seviyesinin altına in, üstünü yün bir battaniyeyle ört, ağzını nemli bir bezle kapat ve su iç. Yangının sesi geçene kadar araçta kal. Fırsat bulduğun anda 112'yi ara.

Orman yangını dumanında hangi maske korur?

ABD Çevre Koruma Ajansı'na göre yüze iyi oturan NIOSH onaylı N95 ya da P100 solunum maskesi duman parçacıklarına karşı koruma sağlar. Cerrahi maske, toz maskesi ve bandana gibi örtüler korumaz. Islak bez yalnızca dumanlı bir ortamdan birkaç dakikada kaçarken işe yarar. Asıl korunma içeride kalmak ve pencereleri kapatmaktır. Nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bilinç bulanıklığı varsa beklemeden 112'yi ara.

Paylaş

Yazar