Yangın Anında Ne Yapmalı? İlk Saniyelerden Tahliyeye Adım Adım Rehber

Yangın anında ilk iş, çevrendekileri uyarmak ve binayı terk etmektir. Söndürmeye çalışmak, eşya toplamak ya da ne olduğunu anlamak için beklemek sonra gelir, çoğu zaman hiç gelmez. Güvenli bir yere çıktığında 112'yi ararsın. Duman varsa eğilerek ya da emekleyerek ilerler, kapıları açmadan önce kontrol eder, arkandan kapatır ve asansöre binmezsin.

Bu sıralama basit görünür. Ama yangın, insanın en az hazırlıklı olduğu anlarda gelir. Gece uykudayken, mutfakta tek başınayken, kalabalık bir iş yerinde. O anda zihin yavaşlar, beden donabilir. Bu yüzden bu yazıyı bir kez okuyup geçmeni değil, içindeki kararları şimdiden vermeni istiyorum.

Aşağıda resmi kaynakların (AFAD, İstanbul İtfaiyesi, AKUT ve ABD'nin resmi yangın güvenliği kurumları) önerilerini adım adım bir araya getirdim. Evde yangını fark ettiğin ilk saniyelerden dumanlı koridora, çıkışın kapalı olduğu odadan mutfaktaki yağ yangınına, apartmandan araca ve yangın sonrasına kadar. Ayrı bir bölümde yangın anında yapılmaması gerekenleri de bulacaksın.

Yangın anında ilk ne yapılmalı?

Resmi rehberlerin ortak noktası şu sıralamadır. Önce insanlar, sonra ihbar, en son ve yalnızca koşullar uygunsa müdahale.

1. Sakin kal ve uyar. İstanbul İtfaiyesi ilk adımı "Panik yapmayın" diye koyar ve çevrendekileri ihbar butonuna basarak ve bağırarak yangından haberdar etmeni ister. Binada yangın ihbar düğmesi varsa bas.
2. Herkesi çıkar. Evde çocuk, yaşlı ya da hareket zorluğu olan biri varsa önce onlar. Eşya, belge, evcil hayvan araması için geri dönme.
3. 112'yi ara. Türkiye'de itfaiye, ambulans, polis ve jandarma tek numarada, 112'de toplandı. Eski 110 itfaiye numarası da 112 çatısı altına alındı. Mümkünse aramayı binadan çıktıktan sonra yap.
4. Kaçarken kapıları kapat. AKUT, tahliye sırasında açtığın kapıları kapatmanı, ama kilitlememeni önerir. Kapalı kapı dumanın ve alevin ilerleyişini yavaşlatır.
5. Buluşma noktasında kal. Dışarı çıktıktan sonra herkesin çıktığını kontrol et, itfaiye gelene kadar orada bekle.

Zaman neden bu kadar önemli? ABD'nin afet hazırlık portalı ready.gov, bir yangının yalnızca iki dakikada hayatı tehdit eder hale gelebileceğini ve bir evin beş dakikada alevler içinde kalabileceğini yazıyor. ABD İtfaiye İdaresi (USFA) de duman alarmı çaldıktan sonra evden çıkmak için iki dakikadan az zamanın olabileceğini söylüyor. Yani düşünerek geçirilen her saniye, kaçış süresinden düşülür.

112'yi aradığında ne söylemelisin?

İstanbul İtfaiyesi, arama sırasında şu bilgileri vermeni istiyor.

• Yangının kesin adresi
• Binanın özellikleri ve yangının binadaki yeri
• Yanan maddenin türü
• İçeride mahsur kalan kimse var mı
• Sana ulaşılabilecek telefon numarası

Adresi söylemekte zorlanırsan telefonundaki konum paylaşımı işe yarar. Bunu önceden nasıl hazırlayacağını telefonu güvenlik aracına çevirmek yazısında anlattım.

Neden donarız ve önceden verilmiş karar neden işe yarar?

Kriz anında beden üç tanıdık tepkiden birine girer. Kaç, savaş ya da don. Yangında en tehlikelisi donmaktır. İnsan alarmı duyar ama kalkmaz, dumanı görür ama "belki bir şey yoktur" diye bekler, ya da en yakın kapı yerine her gün kullandığı kapıya yönelir. Bu bir zayıflık değil, sinir sisteminin tanımadığı bir durumu önce anlamaya çalışmasıdır. Stres tepkilerinin başka bir yüzünü neden hayır diyemiyorsun yazısında ele aldım.

Bunun ilacı cesaret değil, önceden verilmiş karardır. "Alarm çalarsa önce çocuğun odasına, sonra balkon tarafındaki çıkışa" gibi bir cümleyi daha önce söylemiş ve bir kez yürümüşsen, o anda düşünmen gerekmez. Beden bildiği yolu izler. Durumsal farkındalık dediğim şey de tam olarak bu. Bulunduğun yerde çıkışların nerede olduğunu, kriz başlamadan bilmek.

Kriz anı için kullandığım protokolün adı K.A.L.K., yani Kabul Et, Algıla, Lehine Çevir, Kalk. Yangında özü şudur. "Bu gerçek" diye kabul et, dumanın ve sıcaklığın nereden geldiğini algıla, bildiğin çıkış planını kendi lehine kullan ve hemen harekete geç. Bu protokolü yakında çıkacak olan kitabım Muhafız içinde ayrıntılı anlatıyorum.

Dumanlı ortamda nasıl kaçılır?

Yangında insanı çoğu zaman alev değil duman öldürür. İstanbul İtfaiyesi, yangınlardaki yaralanma ve ölüm vakalarının çoğuna dumanın neden olduğunu vurgular. Ready.gov da duman ve zehirli gazların alevlerden daha fazla insan öldürdüğünü yazar. Dumanlı bir yerden çıkarken şunları uygula.

1. Alçal. Sıcak duman yukarıda toplanır, temiz hava zemine yakın kalır. İstanbul İtfaiyesi dumanlı alanda dizlerinin üzerinde ilerlemeni, AFAD eğilerek ve sürünerek hareket etmeni önerir.
2. Ağzını ve burnunu kapat. AFAD, ağız ve burnu ıslak bir bez ya da mendille kapatarak nefes almanı söyler. Bunu aramak için zaman kaybetme. Elinde yoksa alçalarak ilerlemeye devam et.
3. Kapıyı açmadan önce kontrol et. USFA, kapıyı elinin tersiyle yoklamanı ister. Kapı kolunu da kontrol et. Kapı ya da kol sıcaksa ya da kapının kenarlarından duman sızıyorsa kapıyı açma, ikinci çıkış yolunu kullan.
4. Arkandan kapıları kapat. Her kapalı kapı, yangının ve dumanın yayılmasını yavaşlatır.
5. Merdiveni kullan. AKUT, tahliye sırasında asansörü asla kullanmamanı söyler.

AFAD'ın bir uyarısı daha var. Duman ya da yanık kokusu başka bir odadan geliyorsa o odanın kapısını açma.

Çıkış yolun kapalıysa odada nasıl beklemelisin?

Bazen koridor dumanla dolmuştur ya da merdiven kullanılamaz. Böyle durumlarda en güvenli seçenek, bulunduğun odada itfaiyeyi beklemek olabilir. Burada amaç dumanı dışarıda tutmak ve yerini bildirmektir.

1. Kapıyı kapat ve boşlukları tıka. AKUT ve ready.gov, kapının etrafındaki boşlukları ıslak bez, havlu ya da bantla kapatmanı önerir. Kapı altı en önemli noktadır.
2. 112'yi ara ve tam yerini söyle. Hangi binada, hangi katta, hangi odada olduğunu ve odada kaç kişi bulunduğunu belirt.
3. Pencereden işaret ver. AFAD pencereden dışarıdakilerle iletişim kurmanı ister. Ready.gov açık renkli bir bez sallamanı ya da el feneri kullanmanı önerir. Telefonunun ışığı da işe yarar.
4. Saklanma. AFAD, alevler çoğaldığında yatak altı ya da dolap içi gibi yerlere saklanılmaması gerektiğini vurgular. İtfaiyeciler görebileceği yerde olan birini daha kolay bulur.
5. Kapıyı ve pencereyi gereksiz yere açma. İstanbul İtfaiyesi, beklediğin yerde kapı ve pencereleri açmazsan dumanın sana daha geç ulaşacağını söyler.

İstanbul İtfaiyesi yapı türüne göre bir ayrım da yapar. Kâgir bir binada alt katta yangın varsa kapının etrafını ıslak bezle kapatarak itfaiyecilerin seni görebileceği bir yerde beklemek önerilir. Ahşap yapılarda ise durum daha tehlikelidir. Orada saklanmaman ve bulunduğun yeri terk etmen istenir.

Küçük bir yangına ne zaman müdahale etmelisin?

Başlangıç halindeki küçük bir yangını söndürmek mümkündür. Ama bu, yalnızca belirli koşulların hepsi sağlanıyorsa denenecek bir seçenektir. AKUT, gerekli eğitimi almadıysan ya da uygun malzemen yoksa yangına müdahale etmekten kaçınmanı açıkça söyler.

USFA, söndürücüyü eline almadan önce kendine şu soruları sormanı ister. Hepsinin cevabı "evet" değilse müdahale etme, çık.

• Binadaki diğer insanları uyardın mı?
• 112 arandı mı?
• Söndürücüyü kullanacak fiziksel durumda mısın?
• Yangın küçük mü ve tek bir nesneyle ya da yüzeyle sınırlı mı? Tava ya da çöp kutusu gibi.
• Zehirli dumandan güvende misin?
• Arkanda açık bir kaçış yolu var mı?

USFA ayrıca küçük çocukların ve yaşlıların yangın söndürücü kullanmamasını önerir. İstanbul İtfaiyesi de söndürücü kullanırken kaçış yolunun her an açık kalmasını vurgular.

Yangın söndürücü nasıl kullanılır?

AFAD ve USFA aynı dört adımı tarif eder.

1. Pimi çek. Hortumu kendinden uzağa tut.
2. Ateşin kaynağına yönelt. Alevlerin üstüne değil, tabanına nişan al.
3. Sık. Kolu kontrollü biçimde bastır.
4. Süpür. Hortumu yangının tabanında sağa sola gezdir.

Yangın büyümeye başlarsa ya da kaçış yolun tehlikeye girerse müdahaleyi bırak ve çık. İstanbul İtfaiyesi de kontrol edilemeyen yangında hemen 112'nin aranmasını ister. Söndürücü, yangının türüne uygun olmalıdır. İstanbul İtfaiyesi, sulu söndürücülerin kâğıt, tahta ve kumaş gibi A sınıfı yangınlarda başarılı olduğunu, ama elektriği ilettiğini hatırlatır.

Mutfakta yağ yangını çıkarsa ne yapmalısın?

Yağ yangınına asla su dökülmez. İstanbul İtfaiyesi bunun nedenini açıkça yazar. Kızgın yağa dökülen su anında buharlaşıp yaklaşık 1.700 kat genleşir ve yanan yağı havaya püskürterek büyük bir alev topu oluşturur.

Tavada ya da tencerede küçük bir yağ yangınında resmi kaynakların önerdiği sıra şudur.

1. Tavayı yerinden oynatma. İstanbul İtfaiyesi yanan fritözü ya da kabı taşımamanı ister.
2. Kapağı kaydırarak kapat. Los Angeles İtfaiyesi, tavanın üzerine kapağı kaydırarak alevi boğmanı, ardından ocağı kapatmanı önerir.
3. Ocağı güvenliyse kapat.
4. Kabı soğuyana kadar kapalı bırak.
5. Fırın yangınında kapağı açma. Fırını kapat ve kapağını kapalı tut.

İstanbul İtfaiyesi, yemeklik yağ yangınlarında yangın battaniyesi ya da F sınıfı ıslak kimyasal söndürücü kullanılmasını önerir. Kaynağa göre diğer söndürücüler yanan yağı söndürmek yerine etrafa yayabilir. Yangın kabın dışına taşmışsa, çıkış yolun tehlikeye giriyorsa ya da emin değilsen müdahaleyi bırak. Mutfak kapısını arkandan kapat, evden çık ve 112'yi ara.

Elbisen tutuşursa ne yapmalısın?

Koşma. AFAD'ın tarifi kısadır. Koşmadan dur, yere yat ve yuvarlan. Ready.gov da aynı üç adımı önerir. Yanında biri varsa battaniye gibi kalın bir örtüyle alevleri boğmaya çalışabilir. AFAD bunu da önerir.

Yanık oluşursa AFAD'ın ilk yardım düzeyindeki önerisi, yanık bölgeyi hemen soğuk suya tutmaktır. Ready.gov bunu serin suyla üç ila beş dakika olarak tarif eder. Bunun ötesindeki her şey için 112'yi ara ve sağlık ekibinin yönlendirmesine uy.

Apartmanda, iş yerinde ve araçta yangın çıkarsa ne yapmalısın?

Apartman ve yüksek bina

USFA'nın apartmanda oturanlar için önerisi nettir. Daireden çık, kapıyı arkandan kapat, çıkarken yangın alarmını çalıştır, merdivenle in ve itfaiye yönlendirmedikçe asansöre binme. Dışarıda buluşma noktana git ve orada kal.

Yangın senin dairende değilse İstanbul İtfaiyesi yangının hangi bölümde olduğunu tespit etmeni, kapı ve pencereleri kapatmanı ister. Yangın üst katlardaysa ve koridor dumanla kaplıysa yangın merdiveni, korunmuş kaçış yolu ya da servis merdiveniyle hemen binadan çık. Merdiven sahanlığı dumanla doluysa, kâgir bir binada dairene çekil, kapıyı açma ve yukarıdaki odada bekleme adımlarını uygula.

İş yeri

İstanbul İtfaiyesi iş yerleri için de önce 112'yi aramayı söyler. Yangın eğitimi almış güvenlik sorumluları kendilerini tehlikeye atmadan ilk müdahaleyi yapar ve çalışanları güvenli bölgelere çıkarır. Senin görevin, iş yerinin tahliye planına uymak, asansörü kullanmamak ve toplanma alanında yoklamaya katılmaktır. İş yerindeki acil çıkışların ve toplanma alanının nerede olduğunu bugün öğren.

Araç yangını

İstanbul İtfaiyesi araç yangını için şu sırayı verir.

1. Aracı güvenli bir yere çek ve motoru durdur.
2. Kaput kolunu çekerek kaputu serbest bırak, ama açma.
3. Araçtaki herkesi dışarı çıkar.
4. Araçtan uzaklaş ve uzak bir noktada kal. Meraklıları da uzakta tut.
5. 112'yi ara ve yaklaşan araçları uyar.
6. Söndürücün varsa ve güvenliyse kaputun kenarının altından ya da radyatör ızgarası boyunca sık.

Motor yangınında su kullanma. İstanbul İtfaiyesi, suyun kısa devreye yol açabileceğini ve yanan yakıtı etrafa dağıtabileceğini uyarır.

Yangından çıktıktan sonra

• Geri girme. USFA'nın kuralı "hiçbir sebeple geri girme"dir. İçeride kalan biri varsa bunu itfaiyeye hemen bildir. Kurtarmayı onlar yapar.
• İtfaiyeye yol aç. İstanbul İtfaiyesi, dışarıdayken itfaiye araçlarının geçişi için yolların açık tutulmasını ve ekiplerin çalışmasına karışılmamasını ister. Bina ve içeride kalanlar hakkında bildiklerini ekiplere anlat.
• Binaya dönüş için izin bekle. Ready.gov, eve ancak itfaiye binanın güvenli olduğunu söyledikten sonra girilmesini önerir.

Yangın anında yapılmaması gerekenler neler?

• Asansöre binme. AKUT bunu kesin bir kural olarak koyar.
• Yağ yangınına ve motor yangınına su dökme. İstanbul İtfaiyesi her iki durumda da suyun yangını büyüttüğünü uyarır.
• Eşya toplamak için oyalanma. Belgeler, cüzdan ya da laptop için geçen her saniye kaçış süresinden gider.
• Yangından çıktıktan sonra geri girme. Ne bir eşya ne de bir hayvan için.
• Sıcak kapıyı açma. Kol ya da kapı sıcaksa, kenarlardan duman geliyorsa diğer yolu kullan.
• Dumanın içinden dik yürüme. Alçal, ağzını ve burnunu kapat.
• Yatak altına, dolaba saklanma. AFAD bunu açıkça uyarır. İtfaiyeci seni göremezse bulamaz.
• Elbisen tutuştuğunda koşma. Dur, yat, yuvarlan.
• Kaçış yolunu arkada bırakarak müdahale etme. Söndürücüyü kullanırken kaçış yolun her an açık olmalı.
• Açtığın kapıları açık bırakma, ama kilitleme de. AKUT'un önerisi kapatmak ve kilitlememek.
• Aracın kaputunu açma. Serbest bırak, açma.
• "Biri aramıştır" diye düşünme. 112'ye ihbarın gerçekten yapıldığını kontrol et.

Yangına önceden nasıl hazırlanırsın?

Yangın anında yapacaklarının çoğu, yangından önce verdiğin kararlara bağlıdır. Bu hazırlık bir akşamını alır.

• Duman dedektörü tak. AFAD konutlarda duman dedektörü kurulmasını ve düzenli kontrol edilmesini ister. İstanbul İtfaiyesi her odaya dedektör takılmasını ve pillerinin yılda bir değiştirilmesini önerir. Ready.gov her kata, bodrum dahil, dedektör takılmasını ve cihazın on yılda bir ya da üreticinin talimatına göre yenilenmesini önerir.
• Her odadan iki çıkış belirle. Ready.gov ve USFA, her odadan iki çıkış yolu bulmanı ister. Biri kapı, diğeri pencere, balkon ya da ikinci bir kapı olabilir. Kapıların ve pencerelerin önünün kapalı olmadığını kontrol et.
• Buluşma noktası seç. USFA evin önünde, dışarıda bir buluşma noktası seçmeni önerir. Ağaç, sokak lambası ya da karşı apartmanın kapısı gibi herkesin bildiği bir yer.
• Tatbikat yap. Ready.gov kaçış planının yılda iki kez prova edilmesini önerir. USFA, tatbikatı dedektörün test düğmesine basarak başlatmanı söyler. Gece versiyonunu da bir kez dene.
• Söndürücü bulundur. AFAD konutta yangın söndürme tüpü bulundurulmasını, kolay ulaşılır bir yerde, duvara sabitlenmiş halde tutulmasını ve yılda bir bakım yaptırılmasını ister.
• Kapın kapalı uyu. Ready.gov yatak odası kapısının kapalı uyunmasını önerir. Kapalı kapı dumanın odaya ulaşmasını geciktirir.

Bu listeyi bir güvenlik alışkanlığı olarak görmek, kişisel güvenlik konusundaki genel yaklaşımımın parçası. Tehlike geldiğinde değil, gelmeden önce hazırlanmak.

Şimdi ne yapmalısın

1. Bu akşam evindeki her odanın iki çıkışını belirle ve ailene göster.
2. Evin önünde bir buluşma noktası seç.
3. Duman dedektörün yoksa bir tane edin. Varsa test düğmesine bas.
4. Söndürücünün yerini ve son bakım tarihini kontrol et.
5. Telefonunda 112'yi ve konum paylaşımını hazır tut.
6. Önümüzdeki ay içinde herkesle bir tatbikat yap. "Alarm çalarsa ne yapıyoruz?" sorusunun cevabını birlikte yüksek sesle söyleyin.

Yangında kimseye kesin sonuç vaat edilemez. Ama önceden verilmiş bir karar, donduğun saniyeleri kısaltır. Çık, 112'yi ara, geri girme. Gerisi o üç adımın etrafında şekillenir.

Kaynaklar

• AFAD, Yangınlara Karşı Alınması Gereken Önlemler
• AFAD Eğitim Merkezi, Yangın
• 112 Acil Çağrı Merkezi, Acil Durumda Tek Numara 112
• İstanbul İtfaiyesi, Evlerde, Binalarda ve İşyerlerinde Yangın Güvenliği
• İstanbul İtfaiyesi, Mutfak ve Fritöz Yangın Güvenliği Tavsiyesi
• İstanbul İtfaiyesi, Yangın Söndürme Tüpleri
• İstanbul İtfaiyesi, Araç Yangını Güvenlik Tavsiyesi
• İstanbul İtfaiyesi, Yangın Güvenliği Kontrol Listesi
• AKUT, Yangın Sırasında Yapılması Gerekenler
• Ready.gov, Home Fires
• USFA, Home Fire Escape Plans
• USFA, Fire Escape Plan Pictographs
• USFA, Fire Extinguishers
• Los Angeles Fire Department, Cooking Safety

Yazar

Cem Ünsal

Dijital Girişimci · Yazar · Antrenör

Yapay zekâ ve kişisel güvenlik üzerine yazıyor. Şirketlerin yapay zekâ dönüşümünde karar vericilere yön veriyor.

Hakkımda