Toksik İlişki Belirtileri Nelerdir, Düzelir mi? 6 Örüntü, Dürüst Cevap

Kısa cevap

Toksik ilişki bir tanı değil, gündelik bir terimdir. Belirtileri tek tek kavgalar değil, tekrar eden örüntülerdir. Kontrol, izolasyon, sürekli eleştiri, sahiplenici kıskançlık, suçlamanın sana yüklenmesi ve karşılıklılığın kaybolması bunların başında gelir. Sağlıksız bir ilişki iki taraf da sorumluluk alırsa düzelebilir. İstismarcı bir ilişki ise çabayla ya da sevgiyle düzelmez.

Toksik ilişkinin belirtileri tek tek kavgalar değil, tekrar eden davranış örüntüleridir. Kontrol, seni çevrenden koparma, sürekli eleştiri, sahiplenici kıskançlık, her sorunun faturasının sana kesilmesi ve ilişkide karşılıklılığın kaybolması bunların başında gelir. Toksik ilişki düzelir mi sorusunun dürüst cevabı ise ilişkinin türüne bağlıdır. Sağlıksız bir ilişki, iki taraf da sorumluluk alırsa ve davranış gerçekten değişirse daha sağlıklı hale gelebilir. İstismarcı bir ilişki ise sevgiyle, sabırla ya da senin daha çok çabalamanla düzelmez.

Bu soruyu arıyorsan büyük ihtimalle bir şeyler içine sinmiyor ama adını koyamıyorsun. Belki "abartıyor muyum" diye düşünüyorsun, belki de çevrendekiler "her ilişkide olur" diyor. Bu yazıda önce "toksik" kelimesinin ne anlattığını ve ne anlatmadığını netleştiriyorum. Sonra sağlıksız ilişki ile istismarcı ilişki arasındaki çizgiyi çiziyorum, çünkü "düzelir mi" sorusunun cevabı tam olarak bu çizgide değişiyor.

Ardından belirtileri davranış örüntüsü olarak ele alıyorum, kalmak ya da gitmek kararını düşünürken kendine sorabileceğin soruları sıralıyorum ve güvenli çıkışın neden ayrı bir dikkat istediğini anlatıyorum. Burada kimseye tanı koymuyorum, partnerine etiket yapıştırmanı da istemiyorum. Amacım, gördüğün şeyi daha net görmene yardım etmek.

Toksik ilişki ne demek, bilimsel bir tanı mı?

"Toksik ilişki" gündelik dilde çok kullanılan ama bilimsel bir tanı olmayan bir ifade. Bir psikiyatrik hastalığın ya da resmi bir sınıflandırmanın adı değil. İnsanlar bu kelimeyi, kendilerini yıpratan, küçülten ya da huzursuz eden her türlü ilişki için kullanıyor. Bu yüzden çok geniş bir alanı kapsıyor. Bir yanda iletişimi zayıf, kırgınlıkların biriktiği bir çift var, öbür yanda partnerini korku içinde yaşatan biri. İkisine aynı kelimeyi kullanmak, ikisinin aynı şey olduğu izlenimini veriyor.

Gençlerin ilişki güvenliği üzerine çalışan loveisrespect.org bu karmaşayı bir ölçekle çözüyor. Tüm ilişkiler sağlıklıdan istismarcıya uzanan bir yelpazede durur, sağlıksız ilişkiler de bu yelpazenin ortasında bir yerdedir. Ben de bu yazıda "toksik" kelimesini arama dili olarak kullanıyorum. Asıl ayrımı ise bu üç basamak üzerinden yapıyorum. Sağlıklı, sağlıksız ve istismarcı.

Sağlıksız ilişki ile istismarcı ilişki arasındaki fark ne?

İki ilişki türünde de mutsuzluk, kırgınlık ve tekrar eden kavgalar olabilir. Farkı belirleyen şey kavganın şiddeti değil, ilişkideki güç dengesidir.

Sağlıksız ilişkide iki kişi de çoğu zaman kötü alışkanlıkların içindedir. İletişim zayıftır, sınırlar belirsizdir, kırgınlıklar konuşulmaz, biri ya da ikisi savunmaya geçer. Ama taraflardan biri öbürünü sistemli olarak kontrol etmeye çalışmaz. Sen bir şeyi dile getirdiğinde karşı taraf belki savunmaya geçer ama seni cezalandırmaz.

İstismarcı ilişkide ise bir taraf öbürü üzerinde güç ve kontrol kurar. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) partner şiddetini, eski ya da şimdiki partnerin fiziksel, cinsel ya da psikolojik zarar veren davranışları olarak tanımlıyor ve bu tanımın içine açıkça "kontrol edici davranışları" da koyuyor. Yani istismar yalnızca vurmak değil. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) de psikolojik saldırganlığı, partneri zihinsel ya da duygusal olarak incitmek ya da onun üzerinde kontrol kurmak amacıyla sözlü ve sözsüz iletişimi kullanmak olarak tanımlıyor.

Bu ayrım neden bu kadar önemli? Çünkü sağlıksız bir ilişkide "birlikte nasıl düzeltiriz" sorusu anlamlıdır. İstismarcı bir ilişkide ise sorun bir iletişim eksikliği değil, bir tarafın kontrol kurma tercihidir. ABD'deki Ulusal Aile İçi Şiddet Hattı'nın (The Hotline) ifadesiyle istismar bir ilişki sorunu değildir.

Manipülasyon yazısında partner profillerini dört başlıkta ele almıştım. Oradaki "Acemi İletişimci" kötü niyetli değil, sadece iletişimi öğrenmemiş biri. Bu profil sağlıksız ilişkiye daha yakındır. Detayları ilişkilerde manipülasyon türleri yazısında bulabilirsin. Yalnız bu profiller tanı değildir, bir davranışı okumana yarayan çerçevelerdir.

Toksik ilişki belirtileri nelerdir?

Aşağıdaki belirtileri tek bir olay olarak değil, zaman içinde tekrar eden bir örüntü olarak düşün. NHS ve Mayo Clinic'in istismar belirtileri listeleri ile CDC'nin risk faktörleri bu örüntülerin çoğunu ortak olarak sayıyor.

1. Kontrol

Ne giyeceğine, kiminle görüşeceğine, nereye gideceğine karar verilmesi. Telefonunun, mesajlarının ya da konumunun izlenmesi. Paranın kontrol edilmesi ya da temel ihtiyaçlarına yetecek paranın verilmemesi. NHS bu davranışları açıkça istismar belirtisi olarak sayıyor. CDC de ilişkide bir partnerin öbürü üzerinde baskınlık ve kontrol kurmasını partner şiddeti için ilişki düzeyindeki risk faktörleri arasında gösteriyor.

Dijital izleme ayrı bir başlık. Telefonunun izlendiğinden şüpheleniyorsan telefonum takip ediliyor mu yazısı adım adım kontrolü anlatıyor.

2. İzolasyon

Arkadaşlarınla, ailenle görüşmenin zamanla zorlaşması. Her buluşmadan önce bir tartışma çıkması, döndüğünde soğuk bir ortam bulman. İşe ya da okula gitmenin engellenmesi. İzolasyon çoğu zaman "seni çok seviyorum, sadece benimle ol" gibi romantik bir dille başlar. Sonunda kalan şey, dışarıdan bakıp "bu normal değil" diyecek kimsenin kalmamasıdır.

3. Sürekli eleştiri ve küçümseme

Görüşlerinin, işinin, bedeninin, ailenin sürekli hafife alınması. Hakaretin "şaka" diye sunulması ve sen alındığında "sen de hiç espri anlamıyorsun" denmesi. Mayo Clinic sana hakaret etmeyi, lakap takıp aşağılamayı ve küçük düşürmeyi istismar belirtileri arasında sayıyor.

4. Sahiplenici kıskançlık

Bir miktar kıskançlık insani bir duygudur. Belirti olan kıskançlık ise suçlamaya ve kısıtlamaya dönüşendir. Başkalarıyla flört ettiğin ya da onu aldattığın yönünde sürekli suçlanmak, kimseyle rahat konuşamamak bu türdendir. Mayo Clinic sık sık kıskançlık ya da sahiplenicilik gösterilmesini, NHS de seni flört etmekle ya da ilişki yaşamakla suçlamayı belirtiler arasında sayıyor.

5. Suçlama ve sorumluluğun ters çevrilmesi

Her tartışmanın sonunda özür dileyen hep sen misin? Onun bağırması "beni sen bu hale getirdin" diye sana fatura ediliyor mu? NHS, seni tartışmalardan ya da istismardan sorumlu tutmayı ve istismarı inkâr etmeyi ya da küçümsemeyi belirtiler arasında sayıyor. Bu örüntünün yakın akrabası olan gerçeklik bükmeyi ilişkide kırmızı bayraklar yazısında ayrıntılı anlattım.

6. Karşılıklılığın olmaması

Sağlıklı ilişkide verme ve alma iki yönlüdür. Karşılıklılığın kaybolduğu ilişkide ise bir tarafın ihtiyaçları hep öncelikli, öbürününkiler hep "sonra". Senin sınırların pazarlık konusu, onunkiler kutsal. Senin özrün beklenir, onunki hiç gelmez. Bu belirti tek başına istismar anlamına gelmeyebilir ama sağlıksızlığın en net göstergelerinden biridir.

Bir his mi, bir örüntü mü?

Her kötü gün toksik ilişki değildir. Yorgun bir akşam söylenen kırıcı bir cümle de, uzun süren bir küslük de her ilişkide olabilir. Belirleyici olan sıklık, yön ve sonuçtur. Kırmızı bayraklar yazısında bir davranışın geçici bir pürüz mü yoksa gerçek bir uyarı mı olduğunu ayırmak için A.U.R.A. Protokolü'nü ve Kıvılcım Anı'nı anlattım. Burada onları tekrarlamıyorum. Onlara ek olarak şu dört soruyu kendine sorabilirsin.

Tekrar ediyor mu? Aynı davranış farklı biçimlerde ama aynı sonuçla geri dönüyor mu?
Tek yönlü mü? Eleştiri, kontrol ya da suçlama hep aynı taraftan mı geliyor?
Konuşulabiliyor mu? Rahatsızlığını dile getirdiğinde dinleniyor musun, yoksa konuşmak daha büyük bir cezaya mı dönüşüyor?
Korkuyor musun? Onun tepkisini tahmin etmeye çalışarak davranışlarını ayarlıyor musun?

Son soruya "evet" diyorsan bu çok önemli bir işaret. loveisrespect.org'un da altını çizdiği gibi, korku hissediyorsan bu korkuyu ciddiye al. Partnerinden korkmak, sağlıksız bir ilişkide olağan sayılacak bir şey değildir. İlişkinin istismara doğru kaydığını gösteren önemli bir sinyaldir.

Toksik ilişki düzelir mi?

Buraya dürüst bir cevap vermek gerekiyor. Cevap ilişkinin yelpazenin neresinde durduğuna bağlı.

Sağlıksız ilişkide düzelme mümkün, ama bir şartla

loveisrespect.org sağlıksız ilişkilerin yeterli zaman ve emekle daha sağlıklı hale gelebileceğini söylüyor. Aynı kaynak hemen ardından önemli bir sınır koyuyor. Yalnızca kendi davranışını değiştirebilirsin, partnerininkini değil.

Bu da düzelmenin şartını ortaya koyuyor. İki taraf da sorumluluk almalı. Sadece senin daha çok anlayış göstermen, daha az şey istemen ya da sorunları görmezden gelmen ilişkiyi düzeltmez. Bu sadece yükün tamamını senin taşıman demektir. Düzelme işaretleri genellikle şöyle görünür.

Sorun konuşulduğunda karşı taraf savunmaya geçse bile sonunda dinliyor ve kendi payını kabul ediyor.
Söz verilen değişiklik davranışa dönüşüyor ve haftalar, aylar boyunca sürüyor.
Senin sınırların bir saldırı gibi değil, bir bilgi gibi karşılanıyor.
İkiniz de daha iyi iletişim kurmak için somut bir şey yapıyorsunuz.

İstismarcı ilişkide düzelme çok nadir

loveisrespect.org, istismarcı bir ilişkiyi "düzeltmeye" çalışmanın gerçekçi olmadığını açıkça söylüyor. The Hotline da insanların değişme kapasitesi olduğunu kabul ediyor ama istismarcı davranışı gerçekten bırakanların oranının çok düşük olduğunu, çünkü bu davranışların öğrenilmiş tutumlardan ve hak görme duygusundan beslendiğini belirtiyor.

The Hotline'ın aktardığı ölçütlere göre gerçek değişim, yaptığını tamamen kabul etmekle, bahane üretmeyi bırakmakla ve istismarın bir tercih olduğunu tanımakla başlar. Aynı kaynak, istismarcı davranışı aşmanın on yıllara yayılabilen bir süreç olduğunu vurguluyor. Gerçek değişimin işareti olmayan şeyleri de sayıyor. Kendini "iyileşmiş" ilan etmek, gösterdiği gelişme için takdir talep etmek ve bu gelişmeyi ara sıra yapacağı istismar için bir hak gibi kullanmak.

Mayo Clinic de bu döngüyü anlatıyor. İstismardan sonra özür ve değişme sözü gelebilir, buna hediyeler ve iyilikler eşlik edebilir. Ama aynı kaynağa göre istismar başta seyrek olsa bile zamanla daha yoğun ve daha sık hale gelebilir. Özür ve söz tek başına değişim değildir. Değişimi gösteren, uzun süre boyunca tutarlı biçimde değişen davranıştır.

Bir not daha. The Hotline, istismar olan ilişkilerde çift terapisini önermiyor. Gerekçesi şu. Terapi ilişkideki eşit olmayan güç yapısını düzeltemez, terapide söylenenler sonradan partnere karşı kullanılabilir ve istismar zaten bir ilişki sorunu değildir.

Kalmak mı, gitmek mi? Kararı düşünürken sorulacak sorular

Bu karar senin. Kimse senin yerine veremez ve vermemeli. Ama kararı daha net düşünmene yardım edecek sorular var. Bunları sakin bir anda, mümkünse yazarak cevaplamayı dene.

Bu ilişkide kendimi güvende hissediyor muyum? Bedenen de, duygusal olarak da?
Sorunları dile getirdiğimde ne oluyor? Konuşabiliyor muyuz, yoksa konuşmak cezalandırılıyor mu?
Partnerim kendi payını kabul ediyor mu, yoksa her şey benim hatam mı?
Verilen sözler davranışa dönüştü mü? Ne kadar sürdü?
Arkadaşlarım ve ailemle bağım bu ilişki boyunca güçlendi mi, zayıfladı mı?
Kendi kararlarımı, paramı, telefonumu, zamanımı yönetebiliyor muyum?
Bu ilişkide ben, ilişkiden önceki halimden daha mı küçük hissediyorum?
En yakın arkadaşım bu ilişkiyi yaşasaydı ona ne söylerdim?

Bu soruların hiçbiri tek başına bir hüküm değil. Ama cevaplarının çoğu güvensizliğe, tek yönlülüğe ve kontrole işaret ediyorsa, mesele artık "nasıl düzeltirim" değil, "nasıl güvende kalırım" sorusudur.

Toksik ilişkiden nasıl kurtulunur? Güvenli çıkış ilkesi

Sağlıksız bir ilişkiyi bitirmek zor ama genellikle güvenlidir. Kontrol ve tehdit içeren bir ilişkiyi bitirmek ise ayrı bir dikkat ister. Çünkü kontrol eden biri için ayrılık, kontrolünü kaybetmesi demektir.

Bu bir tahmin değil. Campbell ve arkadaşlarının 2003'te American Journal of Public Health dergisinde yayımladığı ve ABD'de istismarcı ilişkilerde en ağır partner şiddetinin risk etkenlerini inceleyen çalışma, birlikte yaşanan istismarcı partnerden ayrılık döneminin riski artırdığını buldu. Riskin en çok yükseldiği bileşim, yüksek düzeyde kontrol eden bir partner ile birlikte yaşadıktan sonra ayrılmaktı (yaklaşık 9 kat). Bunu korkutmak için değil, bir ilkeyi açıklamak için yazıyorum. İstismarcı bir ilişkiden çıkış planla yapılır.

Güvenli çıkış ilkesinin temelleri resmi kaynaklarda tutarlı.

Planını herkese anlatma. NHS, istismar eden kişinin nereye gittiğini bilmemesinin önemli olduğunu ve kime söylediğin konusunda dikkatli olmanı vurguluyor.
Önce destek al. NHS ayrılmadan önce bir destek kuruluşundan bilgi almayı öneriyor. Türkiye'de bunun ilk adresi ALO 183 (aşağıda).
Acil durum çantası hazırla. Mayo Clinic kıyafet, yedek anahtar, telefon şarj aleti, önemli belgeler, biraz para ve düzenli kullandığın ilaçlardan oluşan bir çantayı kısa sürede alabileceğin bir yerde tutmayı öneriyor.
Güvenli değilse yüz yüze ayrılma. loveisrespect.org, güvende değilsen ayrılığı telefonla, mesajla ya da e-postayla bildirmenin kabul edilebilir olduğunu söylüyor. Yüz yüze olacaksa kalabalık bir yerde, yakınında güvendiğin biri ve yanında telefonunla.
Tehdit içeren mesajları sakla, sosyal medya gizlilik ayarlarını gözden geçir. Bu da loveisrespect.org'un önerileri arasında.
Korkunu ciddiye al. Bir şeyler ters geliyorsa içgüdünü bastırma.

Telefonunun ve hesaplarının güvenliği için dijital takip ve güvenlik yazısı ayrılık döneminde de işine yarar.

Şiddet, tehdit, takip ya da cinsel zorlama varsa

Fiziksel şiddet, ölümle ya da zarar vermekle tehdit, ısrarlı takip ya da cinsel zorlama yaşıyorsan bu artık "toksik ilişki" değildir ve tek başına çözmen gereken bir şey de değildir. Yardım iste.

Acil tehlikedeysen 112'yi ara.
ALO 183, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın sosyal hizmet danışma hattıdır. Kadına yönelik şiddet bildirimlerini değerlendirir, acil durumları ilgili kurumlara yönlendirir ve 7 gün 24 saat hizmet verir.
KADES, İçişleri Bakanlığı'nın Kadın Destek Uygulaması'dır. Telefonuna kurduğunda tek tuşla 155 Polis İmdat'a ulaşır ve olay yerine en yakın ekibin yönlendirilmesini sağlar. Google Play ve App Store'da bulunur.

Bu kişinin seni sevdiğini söylemesi, özür dilemesi ya da senin bir şeyi "kışkırtmış" olman yaşadığın şiddeti haklı çıkarmaz. Şiddetin sorumlusu, şiddeti uygulayandır.

Şimdi ne yapmalısın?

Gözlemini yaz. Seni rahatsız eden davranışları tarihleriyle not al. Örüntü yazıya döküldüğünde daha net görünür. Notlarını partnerinin erişemeyeceği bir yerde tut.
İlişkiyi yelpazeye yerleştir. Sağlıksız mı, istismarcı mı? Belirleyici sorular güç dengesi, korku ve kontrol.
Güvendiğin bir kişiyle bağını canlandır. İzolasyonun panzehiri bir arkadaş ya da aile üyesidir.
Korku varsa planla. Ayrılık kararını duyurmadan önce destek al, çantanı hazırla, telefonunu kontrol et.
Tehlike varsa beklemeden ara. 112, ALO 183, KADES.

Manipülasyonun daha geniş haritası için psikolojik manipülasyon rehberine göz atabilirsin. İlişkilerdeki manipülasyonu okumak için geliştirdiğim A.U.R.A. Protokolü, yakında çıkacak kitabım Muhafız'ın bölümlerinden biri.

Son söz

"Toksik" bir etiket, sana neyin yanlış gittiğini söylemez. Örüntü söyler. Sağlıksız bir ilişki iki kişinin emeğiyle iyileşebilir, ama bu emek tek kişinin omzunda kalıyorsa iyileşme değil tükenme olur. İstismarcı bir ilişki ise senin daha çok sevmenle düzelmez. Neye karar verirsen ver, kararın merkezinde senin güvenliğin dursun.

Kaynaklar

Sıkça Sorulan Sorular

Toksik ilişki bir psikolojik tanı mı?

Hayır. Toksik ilişki gündelik dilde kullanılan bir ifadedir, resmi bir tanı ya da sınıflandırma değildir. İnsanlar bu kelimeyi kendilerini yıpratan her türlü ilişki için kullanır. Bu yüzden iletişimi zayıf bir ilişki ile partnerini korku içinde yaşatan bir ilişki aynı kelimeyle anılabilir. Daha işe yarar bir çerçeve, ilişkileri sağlıklıdan istismarcıya uzanan bir yelpazede düşünmektir. Sağlıksız ilişkiler bu yelpazenin ortasında durur, istismarcı ilişkiler ise bir tarafın öbürü üzerinde güç ve kontrol kurduğu ilişkilerdir.

Sağlıksız ilişki ile istismarcı ilişki arasındaki fark nedir?

İkisinde de mutsuzluk ve tekrar eden kavgalar olabilir. Fark güç dengesindedir. Sağlıksız ilişkide iki kişi de kötü iletişim alışkanlıklarının içindedir ama biri öbürünü sistemli olarak kontrol etmeye çalışmaz. İstismarcı ilişkide ise bir taraf kontrol, tehdit, izolasyon ya da şiddetle öbürü üzerinde güç kurar. Dünya Sağlık Örgütü partner şiddeti tanımına kontrol edici davranışları da açıkça dahil eder. Yani istismar yalnızca fiziksel şiddet değildir.

Toksik ilişki düzelir mi?

İlişkinin türüne bağlı. Sağlıksız bir ilişki, yeterli zaman ve emekle daha sağlıklı hale gelebilir. Şartı, iki tarafın da sorumluluk alması ve verilen sözlerin uzun süre boyunca davranışa dönüşmesidir. Yük yalnızca sende kalıyorsa bu düzelme değildir. İstismarcı bir ilişkiyi düzeltmeye çalışmak ise gerçekçi değildir. İstismarcı davranışı gerçekten bırakanların oranı çok düşüktür ve gerçek değişim uzun yıllara yayılan bir süreçtir. Özür ve söz tek başına değişim sayılmaz.

Partnerim özür dileyip değişeceğine söz verdi, bu yeterli mi?

Özür ve söz bir başlangıç olabilir ama değişimin kanıtı değildir. İstismar döngüsünde özür, söz ve hediyeler sık görülür, ardından aynı davranış geri döner. Gerçek değişimin işaretleri, yapılanı bahanesiz kabul etmek, sorumluluğu sana yüklememek ve davranışın aylar boyunca tutarlı biçimde değişmesidir. Kendini iyileşmiş ilan etmek ya da gösterdiği gelişme için sürekli takdir beklemek değişim işareti sayılmaz. Bu süreçte korku hissediyorsan korkunu ciddiye al.

Toksik ilişkiden nasıl güvenli çıkılır?

Sağlıksız bir ilişkiyi bitirmek genellikle güvenlidir. Kontrol ve tehdit içeren bir ilişkiden çıkış ise planla yapılmalıdır, çünkü araştırmalar istismarcı partnerden ayrılık döneminin riskli olabildiğini gösteriyor. Planını herkesle paylaşma, önce destek al, önemli belgeler ve ilaçlarla bir acil durum çantası hazırla, güvende değilsen ayrılığı yüz yüze bildirme. Türkiye'de ALO 183 7 gün 24 saat ulaşılabilir. Acil tehlikede 112'yi ara ya da KADES'i kullan.

Paylaş

Yazar